Παρακολουθώντας τις -απ’ την πρώτη στιγμή- συγκινητικές προσπάθειες συμπαράστασης στους πυρόπληκτους, η πρώτη λέξη για την οποία θες να μιλήσεις είναι, ξανά, η λέξη «φιλότιμο».

Υπογράφει η Κάπα. Κάπα.

Η ίδια λέξη που επανέρχεται στο νου, όταν ακούς για τον τρόπο που υποδέχονται κάποιοι νησιώτες τις βάρκες που φτάνουν γεμάτες πρόσφυγες στα νησιά τους.

Το ζήτημα με το φιλότιμο δεν είναι το αν έχει μια αποκλειστικά ελληνική ερμηνεία κι αν αποτελεί το εθνικό μας παραμύθι. Το θέμα είναι πως μας είναι τόσο απαραίτητο σ’ αυτόν τον τόπο, όσο και το οξυγόνο, γιατί χωρίς αυτό, θα είχαμε προ πολλού αφανιστεί.

Τέταρτη μέρα πένθους. Μαθαίνοντας τι σημαίνει «φιλότιμο»…

Το φιλότιμο είναι ένα πιάτο ζεστής κοτόσουπας που θα σε κάνει να αισθανθείς καλύτερα σε μια δύσκολη στιγμή. Φιλότιμο είναι να βγαίνεις από την βόλεψή σου για να δώσεις κάτι σ’ εκείνον που έχει ανάγκη. Είναι η γενναιοδωρία, μαζί με αξιοπρέπεια και περηφάνια. Είναι η αυτοθυσία. Το να βάζεις σε κίνδυνο τη ζωή σου για το καλό του άλλου. Είναι η άνευ όρων φροντίδα, ο σεβασμός στην τιμή του άλλου και η προσπάθεια διαφύλαξής της. Είναι η ειλικρινής, ανιδιοτελής και στιγμιαία αγνή αγάπη, που δεν ζητάει το ιστορικό σου για να σου παραδοθεί. Είναι η ικανοποίηση του να δίνεις χωρίς να παίρνεις. Η καλοσύνη χωρίς εγωισμούς και χωρίς σκοπιμότητες.

«Και εμείς οι ίδιοι αισθανόμαστε πως αυτό που κάνουμε είναι σταγόνα στον ωκεανό. Αλλά ο ωκεανός θα ήταν μικρότερος αν έλειπε αυτή η σταγόνα», Μητέρα Τερέζα

Είναι λέξη μυθολογική και ύψιστη, γιατί είναι μερικώς ανεξήγητη. Δεν ορίζεται η αρχή της, ούτε και το τέλος της. Δεν είναι σαφές το τι την παρακινεί και τι την σταματάει. Δυσκολευόμαστε να της δώσουμε μια συμπαγή ερμηνεία και μοιάζει σαν έννοια με τον «από μηχανής θεό», που μπαίνει σε σώμα ανθρώπινο και δρα.

Ναι, πρόκειται για λέξη που πυκνώνει πλήθος αρετών. Αλλά δεν είμαστε μοναδικοί σ’ αυτό. Δεν συμβαίνει επειδή είμαστε Έλληνες.

Ίσως -κι είναι σκληρό- να μας εντυπωσιάζει η ύπαρξη του φιλότιμου, κάθε μέρα όλο και περισσότερο. Να θαυμάζουμε που ακόμη υφίσταται θαμμένο κάτω απ’ τις στάχτες μας. Να μας συγκινεί το δεδομένο της ύπαρξής του.

Το φιλότιμο πέρα από την αξιοπρέπεια, την περηφάνια και την τιμή, φέρνει μαζί του κι έναν εγωισμό, παράξενα καλό, που σε θέλει συνεπή εκτελεστή ενός άγραφου νόμου καλοσύνης και ηθικής, που σε θέλει υποδειγματικά ευσυνείδητο, που σε θέλει σούπερ ήρωα βγαλμένο από παραμύθι, που σου γαργαλάει το στομάχι από την ευχαρίστηση να προσφέρεις στον άλλο, δίχως να ζητάς ανταλλάγματα.

Σ’ ένα σχετικό άρθρο, ένας ξένος δημοσιογράφος γράφει πως αυτή η λέξη αποτελείται από «Δυο-τρεις θετικές σκέψεις, ένα λίτρο όρεξη για ζωή, 500 γραμμάρια φιλοξενίας, 10 σταγόνες συμπάθειας, μια ουγκιά υπερηφάνειας, αξιοπρέπεια και την εσωτερική φωνή μας».

Το «φιλότιμο» είναι «η ιδιαίτερα αυξημένη ευαισθησία, ως στοιχείο του χαρακτήρα κάποιου σε σχέση με την προσωπική τιμή, την αξιοπρέπειά του και γενικότερα με την εικόνα που σχηματίζουν οι άλλοι (η κοινωνία, το περιβάλλον) γι’ αυτόν. Βλ. Για ένα φιλότιμο ζει ο άνθρωπος». Είναι η προθυμία, η ευσυνειδησία στην εκτέλεση του καθήκοντος.

Φιλότιμο υφίσταται όταν οι κάτοικοι της Λέσβου, της Χίου και άλλων νησιών, υποδέχονται τους πρόσφυγες, παρ’ όλες τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι ίδιοι. Αφιλοτιμία είναι όταν κάποιοι άλλοι, τους κλωτσούν και τους διώχνουν, σαν να είναι μιάσματα, εγκαταλελειμμένα στην κόλαση της μη αξιοπρέπειας.

Το φιλότιμο είναι συστατικό για την ισορροπία της ζωής. Δεν είναι κάποιος αστερίσκος που πρέπει να υμνούμε. Είναι το αυτονόητο.

«Ένας άνθρωπος που δίνει στον διψασμένο νερό, ποτέ δεν είναι κακός», Λουντέμης

Φιλότιμο, αυτές τις μέρες, υφίσταται όταν τόσοι άνθρωποι ανοίγουν τα σπίτια τους για να φιλοξενήσουν άγνωστους ανθρώπους, όταν δεκάδες ομάδες αλληλεγγύης συγκεντρώνουν βοήθεια για τα θύματα, όταν πυροσβέστες, ομάδες διάσωσης και εθελοντές ρισκάρουν τη ζωή τους. Ένα σύστημα αλληλεγγύης που λειτουργεί ταχύτατα και περίφημα, για να ανακουφίσει πληγές.

Φιλότιμο, αυτές τις μέρες, υφίσταται όταν γέμισαν αστραπιαία χιλιάδες φιάλες αίμα για τους εγκαυματίες. Όταν γιατροί και νοσηλευτές υπερβαίνουν τα όρια των αντοχών τους για να κερδίσουν μάχες με τον θάνατο.

Φιλότιμο, αυτές τις μέρες, υφίσταται όταν οι κρατούμενοι των Φυλακών Κορυδαλλού ζυμώνουν και στέλνουν ψωμί στους πυρόπληκτους.

Φιλότιμο, αυτές τις μέρες, υφίσταται όταν Σύροι, Κούρδοι και Παλαιστίνιοι πρόσφυγες δίνουν αίμα για τους τραυματισμένους, όταν Αιγύπτιοι βιοπαλαιστές ψαράδες σώζουν μωρά από την θάλασσα, όταν η φτωχή Π.Γ.Δ.Μ. κι ο Δήμος Σκοπίων δίνουν κοντά 100.000 ευρώ στους πληγέντες, όταν εθελοντές της Πακιστανικής Κοινότητας βρίσκονται στο πλευρό των θυμάτων της τραγωδίας, όταν ο τουρκικός λαός μας εύχεται «περαστικά».

Οι άνθρωποι για τους οποίους, ίσως, σκέφτηκες -ή ακόμη και ξεστόμισες- «φύγετε!», γιατί θεώρησες πως σου κλέβουν τις δουλειές, σου παίρνουν τις θέσεις στο λεωφορείο, σου κλέβουν το σπίτι, τώρα μπορεί να σώζουν δικούς σου ανθρώπους απ’ το θάνατο, να παραστέκονται στο πένθος σου, να σε συμπονούν, να νιώθουν ψυχικό χρέος απέναντί σου.

«Ο άνθρωπος χωρίς φιλότιμο είναι τιποτένιος. Το φιλότιμο είναι εκείνος ο μοχλός με τον οποίο μπορεί κανείς να μετατοπίσει τη γη», Τουργκένιεφ

Η αλληλεγγύη, όπως και ο πόνος, δεν έχουν σύνορα και δεν καθοδηγούνται από πολιτικές.

Φιλότιμο: Αυτές τις μέρες, υπάρχει.

Το φιλότιμο είναι η πηγή της σωτηρίας μας. Κι ίσως η μόνη ελπίδα.

Το φιλότιμο είναι η παγκοσμιοποιημένη ελπίδα του μέλλοντός μας.

Το φιλότιμο είναι η ευθύνη που μας αναλογεί. Μια πυξίδα ηθικού και πρακτικού κανόνα ζωής.

«Καθένας από εμάς είναι για τα πάντα και απέναντι στους πάντες ένοχος. Κι εγώ περισσότερο απ όλους τους άλλους», Ντοστογιέφσκι

Πότε είναι «υπό εξαφάνιση»;

Φιλότιμο δεν έχουμε όταν δεν δίνουμε τη θέση μας σε κάποιον μεγαλύτερο στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς. Φιλότιμο δεν έχουμε όταν σπρωχνόμαστε στους δρόμους. Φιλότιμο δεν έχουμε όταν βρίζουμε τους αλλοδαπούς, χωρίς απολύτως κανένα λόγο, μόνο και μόνο επειδή είναι ξένοι. Φιλότιμο δεν έχουμε όταν τρέχοντας με το αμάξι μας, χτυπάμε κάποιον και τον εγκαταλείπουμε. Φιλότιμο, γενικά, έχουμε σπάνια. Παρόλο που θέλουμε να λέμε πως είμαστε σε θέση να το «διδάξουμε» κιόλας.

Το φιλότιμο είναι προς εξαφάνιση. Κι αν κάποτε ήκμασε είναι γιατί, κάποτε, είχε σημασία το κοινωνικό μας πρόσωπο, το «με τι κούτελο» θα βγούμε στον κόσμο. Τώρα, σε κοινωνίες απρόσωπες, όπου η ευκολία των social media μπορεί να σου δώσει αυτό το κούτελο με ένα κλικ, το φιλότιμο -στην έμπρακτη μορφή του- έρχεται σε δεύτερη μοίρα.

Το πλιάτσικο που συμβαίνει τέτοιες μέρες στα καμένα σπίτια είναι το ακριβώς αντίθετο του φιλότιμου. Μιλούν για 4 Έλληνες που πιάστηκαν στα πράσα. Αυτή την αφιλοτιμία την εμπεριέχουμε. Δεν είναι μόνο οι αρετές ελληνικό προνόμιο. Είναι και τα ελαττώματα.

«Κράτος ασυστόλων και πεσμένων κώλων…»

«Τιμωρός καιρός, πέντε αιώνες δύσης εθνικής θα ζήσεις, από δω και μπρος»

Την ίδια στιγμή, 20 οπλισμένοι νεοναζί επιτίθενται με μαχαίρια και ρόπαλα σε μετανάστες στην Πλατεία Ναυαρίνου της Θεσσαλονίκης, αφήνοντάς τους σοβαρά τραυματισμένους.

«Όσοι δεν διαθέτουν φιλότιμο, δεν κινδυνεύουν από κατάθλιψη» Post αυτών των ημερών

Τι εθνικότητας είναι;

Το Luben προκειμένου να κατατροπώσει κάθε αίσθημα εθνικής ανωτερότητας που φέρει μαζί της αυτή η λέξη, πειραματίστηκε, στο παρελθόν, βάζοντάς την στο google translate, αποδεικνύοντας ότι τελικά δεν είμαστε «ο πιο τούμπανο λαός του γαλαξία». Το φιλότιμο, λοιπόν, μεταφράζεται και σε άλλες γλώσσες: στα Γαλλικά, στα Γερμανικά, στα …Σλαβομακεδονικά, στα Μογγολικά, στα Ζουλού, στη γλώσσα των Μαορί. Το google μεταφράζει την «περηφάνια», που φυσικά και υπάρχει σε κάθε γλώσσα. Αν, όμως, η πολυσύνθετη λέξη του «φιλότιμου» αντικατοπτρίζει αποκλειστικά και μόνο την «ελληνική ψυχή», τότε κάθε λέξη, που δεν υπάρχει σε ξένα λεξιλόγια, αντικατοπτρίζει αποκλειστικά και μόνο εμάς, αφού δική μας πατέντα είναι. Τα παραδείγματα του luben είναι αρκετά χοντροκομμένα -χάριν υπερβολής-, αλλά αντίστοιχη περίπτωση αποτελεί και η λέξη «λαμόγιο»: αποκλειστικά ελληνικής παραγωγής λέξη, άρα και αποκλειστική ιδιότητα του Έλληνα;

Το φιλότιμο δεν είναι ελληνική εφεύρεση ή συνθήκη. Απλώς, εδώ, σ’ αυτά τα μέρη, συμβαίνει να το επικαλούμαστε συχνότερα απ’ όλους.

«Κανείς δεν μπορεί να είναι καλός για πολύ, αν δεν υπάρχει ζήτηση για καλοσύνη», Μπρεχτ

Κι είμαστε εμείς που, εμπνευσμένοι από αρχαίους μύθους και έπη, χρειαζόμαστε περισσότερο από ποτέ τους ήρωες του σύγχρονου κόσμου, που έχουν κάτι απ’ το αξιομνημόνευτο θάρρος του παλιού καιρού και που μάχονται για το καλό και το δίκιο.

Ο φιλόσοφος Θαλής ο Μιλήσιος μπορεί να ήταν εκείνος που προσδιόρισε καλύτερα αυτή την αφηρημένη έννοια: «Το φιλότιμο για τους Έλληνες είναι σαν την αναπνοή. Ένας Έλληνας δεν είναι Έλληνας χωρίς αυτό. Δεν αναπνέει. Θα μπορούσε κάλλιστα να μην είναι ζωντανός», αλλά σήμερα, ο «Έλληνας» του Θαλή είναι ο «κάθε πολίτης του κόσμου», που έχει την πρόθεση και έχει και την αφορμή. Κι αφιλότιμος, εξίσου, μπορεί να συμβεί να είναι ο ίδιος άνθρωπος, ανάλογα με την περίσταση.

«Πουλάκι ξένο, πουλί χαμένο…»

«…μου τρώει τα σπλάχνα, δε βγάζω άχνα»

Ναι, οι στεγανοποιημένοι ορισμοί, βοηθούν τις ηρωικές μορφές και ιστορίες, να ανθίσουν. Αλλά δεν ψάχνουμε πια αυτό. Αυτές οι ιδέες χρεοκόπησαν πριν πολύ καιρό. Δεν είναι μια λέξη που ανήκει αποκλειστικά στο πάνθεον των ελληνικών υπερ-λέξεων. Είναι ένα χαρακτηριστικό που έγινε «παραδοσιακό», εξαιτίας του ελληνικού τρόπου ζωής, γιατί η χρήση του απαιτήθηκε συχνότατα. Γιατί, πολύ συχνά, ο κλήρος της ευθύνης, πέφτει στις διαπροσωπικές σχέσεις, καθώς το άνωθεν σύστημα φροντίδας και προστασίας κρίνεται ανεπαρκές. Γιατί, μαθημένοι στο να κακοπερνάμε, βρισκόμαστε άμεσα αλληλέγγυοι με τους εκάστοτε πονεμένους.

Είναι μια λέξη μεγάλης δυναμικής. Κατατροπώνει αρνητικά συναισθήματα, πόνους και αδικίες. Είναι λέξη με αντοχή στο πέρασμα του χρόνου. Λέξη-τανκ που περνά οδοφράγματα και σύνορα. Δεν έρχεται ως αποτέλεσμα κάποιου νόμου, δεν νομοθετείται, δεν εμπεριέχει λογική.

«Και πήρανε όλα φωτιά χωρίς να πέσουν βόμβες.

Η προσφυγιά είναι δέκα λεπτά μακριά»

(Post αυτών των ημερών)

Τι πρέπει να το ταΐζεις για να μεγαλώσει;

Πρώτα απ’ όλα, πόνο. Και καταστροφή. Δυστυχώς. Συνεχώς αποδεικνύεται πως στις απελπιστικές καταστάσεις, συναντάται συχνότερα απ’ ότι σε «καιρούς ειρήνης».

Η αδιαφορία, ο κυνισμός, η επιπολαιότητά μας, η τεμπελιά μας, το ακαλλιέργητο πνεύμα μας, ο λάθος στόχος του θυμού μας, η πίκρα μας, οι φόβοι μας, το δηλητηριάζουν, το μικραίνουν κάθε μέρα.

«Αναρωτιέμαι γιατί η πρόοδος μοιάζει τόσο πολύ με καταστροφή», Στάινμπεκ

Διότι η καταστροφή μας ενώνει. Και η πρόοδος μόνο έτσι κατακτιέται. Με ένωση.

Όσο πόνο κι αν ταΐσεις το φιλότιμο, όμως, δεν θα σηκωθεί να πάει στη δουλειά του, αν δεν υπάρχει ένας βασικός όρος: η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ.

Το φιλότιμο είναι ένα «κοινωνικό ένστικτο» της ζωής, η ψυχική μας ανάγκη να διασώσουμε την ύπαρξή μας, μπροστά στο σπαραγμό.

Μείνετε ευαίσθητοι.

«Σημείο χ και ‘μεις παρέα και ας φύγαν χίλιοι δυο καιροί…»

«…πώς γίνεται ο καθένας όλοι και όλοι πώς γίνονται εγώ»

 

Δες όλα τα άρθρα της Κάπα Κάπα /Κ.Κ.